МЕҲНАТ - САРЧАШМАИ ОБОДӢ ВА ТАРАҚҚИЁТ

Ба ифтихори 1-уми май-Рӯзи якдилии меҳнаткашон


Рӯзи 1-уми май, ки ҳамчун Рӯзи байналмилалии меҳнаткашон маъруф аст, яке аз муҳимтарин ва пурмазмунтарин идҳо дар таърихи башарият ба ҳисоб меравад. Ин рӯз рамзи мубориза барои ҳуқуқу озодиҳои меҳнатӣ, адолати иҷтимоӣ ва шароити шоистаи зиндагӣ барои ҳамаи қишрҳои ҷомеа ба ҳисоб меравад.
Таърихи пайдоиши ин рӯз ба охири асри XIX бармегардад, ҳангоме ки коргарон дар кишварҳои саноатӣ барои беҳтар намудани шароити кори худ бархостанд.
Дар нимаи дуюми асри XIX бо рушди босуръати саноат дар Аврупо ва Амрико шумораи зиёди мардум ба корхонаҳо ҷалб шуданд. Аммо шароити корӣ ниҳоят вазнин буд. Яъне, коргарон то 12-16 соат дар як рӯз меҳнат мекарданд, маошҳо паст буданд, меҳнати кӯдакон ривоҷ ёфта буд ва ҳеҷ гуна ҳифзи иҷтимоӣ вуҷуд надошт. Масалан, дар корхонаҳои бофандагӣ дар Аврупо кӯдакони 5-6-сола то 14 соат меҳнат карда, ба саломатиашон зарари ҷиддӣ мерасид. Аз ин рӯ, талаботи асосии коргарон кӯтоҳ кардани вақти кор то 8 соат дар як рӯз буд. Ин талабот ба як шиори умумиҷаҳонӣ табдил ёфт: “8 соат кор, 8 соат истироҳат, 8 соат барои зиндагии шахсӣ”.
Дар соли 1886 дар шаҳри Чикагои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ҳаракати оммавии коргарон барои татбиқи рӯзи кории 8-соата оғоз ёфт. Рӯзи 1-уми май ҳазорон коргарон ба тазоҳурот баромаданд. Ин ҳаракат бо як қатор бархӯрдҳои шадид бо полис анҷом ёфт. Яке аз воқеаҳои маъруфи он давра ҳодисаи Ҳеймаркет мебошад, ки 4-уми майи соли 1886 дар майдони Ҳеймаркети Чикаго рух дод. Дар он ҷо таркиш ва тирпарронӣ сар зада, даҳҳо нафар ҳалок ва садҳо нафар захмӣ шуданд. Ҳабс ва эъдоми рӯзноманигорон ва коргарон, аз ҷумла, ҳукми қатли чор нафар коргарон ин воқеаро ба рамзи муборизаи беамр ва худхостаи коргарон табдил дод.
Соли 1889 Конгресси байналмилалии сотсиалистӣ дар шаҳри Париж бо пешниҳоди файласуфи олмонӣ Фридрих Энгелс (1820-1895), қарор қабул кард, ки рӯзи 1-уми май ҳамчун рӯзи ҳамбастагии байналмилалии коргарон ҷашн гирифта шавад. Аз ҳамон вақт сар карда, ин рӯз дар бисёр кишварҳо ҳамчун иди расмӣ ва рамзи мубориза барои ҳуқуқи меҳнатӣ таҷлил мегардад. Аввалин ҷашнгирии оммавии “Рӯзи 1-уми май” дар соли 1890 дар кишварҳои Аврупо, аз ҷумла Фаронса, Олмон, Белгия ва Испания гузашт.
Дар ибтидои асри XX “Рӯзи 1-уми май” ба як анъанаи устувор табдил ёфт. Дар ин рӯз коргарон ва иттифоқҳои касаба роҳпаймоиҳо, гирдиҳамоиҳо ва чорабиниҳои фарҳангиро баргузор мекарданд. Масалан, дар соли 1910 дар Вена зиёда аз 200 ҳазор коргар ба кӯчаҳо баромада, талаби ҳуқуқи овоздиҳии умумиро баён карданд.
Дар Русияи подшоҳӣ, гарчанде ин рӯз расман манъ буд, коргарони саноатӣ зери шиорҳои махфӣ ҷашн мегирифтанд ва баъд аз инқилоби соли 1917 “Рӯзи 1-уми май” яке аз идҳои асосии давлатӣ гардид.
Дар кишварҳои гуногун мазмун ва тарзи ҷашнгирии ин рӯз гуногун аст. Дар Иёлоти Муттаҳида ва Канада, сарфи назар аз пайдоиш дар Чикаго, 1-уми май иди расмӣ нест - ба ҷойи он “Рӯзи меҳнат” дар аввали сентябр ҷашн гирифта мешавад. Дар Австралия, Британия ва Зеландияи Нав низ ин рӯз бо таваҷҷуҳи камтар, вале дар якчанд рӯзҳои гуногуни сол ҷашн мегардад. Дар Фаронса Олмон ва Италия “Рӯзи 1-уми май” иди расмии умумихалқӣ буда, бо гирдиҳамоиҳо, консертҳо ва фурӯши савсан (гули рамзии ин рӯз дар Фаронса) қайд карда мешавад. Дар Ҷопон 1-уми май қисман бо “Ҳафтаи тиллоӣ” мутобиқат карда, иттифоқҳои касаба чорабиниҳои оммавӣ баргузор мекунанд. Дар Бразилия ва Аргентина ин рӯз пурра истироҳат буда, бо намоишҳои рангин ва суханрониҳои сиёсӣ мегузарад. Дар Чин ва Кореяи Шимолӣ ин рӯз ба иди давлатии меҳнат табдил ёфта, дар он роҳпаймоиҳои оммавӣ баргузор мешавад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ 1-уми май ҳамчун Рӯзи байналмилалии меҳнаткашон ҷашн гирифта мешавад. Ин рӯз рамзи қадрдонии меҳнати инсон, саҳми коргарон дар рушди иқтисоди миллӣ ва таҳкими адолати иҷтимоӣ мебошад. Ҳар сол дар ин рӯз чорабиниҳои гуногун, аз ҷумла ҳамоишҳо, намоишҳо, барномаҳои фарҳангӣ, озмунҳои ҳунарии бачагон ва барномаҳои фарҳангӣ дар боғҳо ва хиёбонҳои марказии шаҳрҳо, аз қабили Душанбе, Хуҷанд, Бохтар ва Кӯлоб баргузор мегарданд. Корхонаву ташкилотҳо беҳтарин кормандон ва омӯзгорону табибонро ҳавасманд мекунанд.
Бо гузашти вақт, мазмуни Рӯзи 1-уми май низ васеътар шудааст. Имрӯз он на танҳо ба коргарони саноатӣ, балки ба ҳамаи қишрҳои меҳнаткаш - омӯзгорон, табибон, муҳандисон, барномасозон, деҳқонон, фурӯшандагон, ронандагон, ходимони хидматӣ ва дигар мутахассисони соҳаҳои гуногун бахшида мешавад. Масалан, дар замони пандемияи COVID-19 муборизаи беқаронаи табибон ва ҳамшираҳои шафқат дар бемористонҳо собит кард, ки меҳнати онҳо чӣ гуна ҷони одамонро наҷот медиҳад. Ё омӯзгоре, ки дар деҳи дурдасти кӯҳистон дар Тоҷикистон бачаҳоро саводнок мекунад, ё деҳқоне, ки дар гармои тобистон ғалла меғундорад - ҳамаи онҳо дар пешрафти ҷомеа саҳми арзанда доранд ва сазовори эҳтиром мебошанд.
Дар шароити ҷаҳони муосир масъалаҳои меҳнатӣ ҳанӯз ҳам аҳаммияти худро гум накардаанд. Гарчанде ки дар бисёр кишварҳо ҳуқуқҳои меҳнатӣ қонунан ҳифз шудаанд, вале масъалаҳои бекорӣ, махсусан, байни ҷавонон, муҳоҷирати меҳнатӣ, коргарони хориҷӣ дар ҳолати ҳуқуқӣ номуайян, фарқияти музд дар байни занону мардон, инкишофи меҳнати кӯдакон дар мамлакатҳои рӯ ба тараққӣ, шароити нобаробари корӣ дар соҳаҳои гуногун ҳанӯз ҳам вуҷуд доранд. Масалан, дар кишварҳои халиҷи Форс коргарони меҳмонӣ аз Осиёи Ҷанубӣ аксар вақт дар гармои бесамар ва бе ҳуқуқи асосии инсон кор мекунанд.
Дар баъзе корхонаҳои технологию платформаҳои онлайн (ба монанди супоришрасонҳо ё таксӣ-хизматҳо) коргарон ҳамчун "мустақил" нигоҳ дошта мешаванд, ки боиси маҳрумият аз суғурта ва таътили бемории стандартӣ мегардад. Аз ин рӯ, “Рӯзи 1-уми май” ҳамчун ёдоварии муҳим барои ҳукуматҳо, корфармоён ва ҷомеаи шаҳрвандӣ хизмат мекунад, то ба беҳтар намудани шароити зиндагии мардум диққати бештар диҳанд.
Яке аз паёмҳои асосии ин рӯз - ҳамбастагӣ ва ягонагии меҳнаткашон дар саросари ҷаҳон мебошад. Тавре ки намунаи ҳамбастагии байналмилалии иттифоқҳои касаба дар Ҷануби Аврупоро гирем, вақте ки коргарони фаронсавӣ ба дастгирии коргарони юнонӣ дар замони бӯҳрони қарзӣ эътироз карданд ё ҳаракати “Ҷумъаҳои оянда” дар Олмон, ки барои иқлими тоза ва меҳнати шоиста мубориза мебарад.
Танҳо тавассути ҳамкорӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ дар сатҳи миллӣ, минтақавӣ ва глобалӣ метавон ба ҳифзи ҳуқуқҳо ва расидан ба адолати иҷтимоӣ ноил гардид. Ин рӯз моро водор месозад, ки қадри меҳнати дигаронро донем, ба он эҳтиром гузорем ва худамон адолатро дар ҷойи кори худ талаб кунем.
Метавон гуфт, ки “Рӯзи 1-уми май” на танҳо як ид, балки як рамзи таърихӣ ва иҷтимоӣ мебошад, ки муборизаи тӯлонии инсонҳоро барои зиндагии шоиста таҷассум мекунад. Он ба мо ёдрас мекунад, ки пешрафти ҷомеа маҳз бо меҳнати инсон имконпазир аст ва ҳар як шахс, новобаста аз ҷинс, синну сол, миллат ё касб, бояд дар шароити одилона, бехатар ва бо эҳтироми шахсият кор кунад. Инчунин, он хотиррасон мекунад, ки ҳуқуқҳои меҳнатӣ на ҳадяи рӯзгор, балки ғалабаи тӯлонии наслҳои гузашта мебошанд, ки барои мо бо ҷони худ мубодила кардаанд.
Эҳтиром ба меҳнат ва ҳифзи ҳуқуқҳои меҳнаткашон бояд ҳамеша дар маркази таваҷҷуҳи ҳукуматҳо, созмонҳои байналмилалӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ қарор дошта бошад, то ки ояндаи одилтар ва пурсамар наслҳои ояндаро низ шомил гардонад.